Galaktyki pożywieniem kwazarów!

Fot. Wizja artysty, przedstawiająca centralny region kwazara SDSS J0123+01: czarną dziurę (w środku) otoczoną dyskiem gorącej materii (zaznaczonej na biało, zielono i niebiesko) i zewnętrznym torusem (na czerwono). Zewnętrzy promień torusa ma około 100 lat świetlnych. Jeśli patrzymy na taki układ od krawędzi dysku (czyli mniej więcej tak, jak pokazano na obrazku), mamy do czynienia z tzw. kwazarem typu 2, w którym emisja z dysku zasłaniania jest przez nieprzezroczysty torus. Źródło: NASA/CXC/M. Weiss

Astronomowie zaobserwowali gigantyczną mgławicę zjonizowanego gazu wokół jednego z kwazarów oraz oznaki jego oddziaływania z pobliską mu galaktyką. Obserwacje wykonano przy pomocy dwóch największych teleskopów na świecie: VLT (Very Large Telescope) w Chile i GTC (Gran Telescopio Canarias) na Wyspach Kanaryjskich. Grupa naukowców, którą kierował Montserrat Villar Martin z Instituto de Astrofisica de Andalucia-CSIC w Hiszpani, zbadała aktywność kwazara o nazwie SDSS J0123+00.

Kwazary to najjaśniejsze obiekty spośród tzw. galaktyk aktywnych, które emitują ogromne ilości energii ze swojego jądra, gdzie znajdują się czarne dziury o masach równych przynajmniej kilku milionom mas Słońca!

Silne oddziaływanie grawitacyjne czarnych dziur sprawia, że okoliczna materia ściągana jest nieubłaganie w ich kierunku, formując tzw. dysk akrecyjny otoczony nieprzezroczystym pierścieniem (torusem). Większość energii wysyłanej przez kwazary pochodzi właśnie z gorącego dysku akrecyjnego. Gdy patrzymy na kwazary z Ziemi, widzimy je albo bardziej od osi dysku (kwazary typu 1), albo bardziej od krawędzi dysku (kwazary typu 2), kiedy to część promieniowania blokowana jest przez gruby torus.

Kwazary typu 2 wciąż pozostają słabo znane i badane są głównie metodami statystycznymi. Choć trudniej je obserwować, są świetnymi laboratoriami do badania kosmicznego otoczenia kwazarów. Ich grube torusy przysłaniają bowiem jasne promieniowanie z centrum, pozwalając tym samym lepiej przyjrzeć się ich środowisku zewnętrznemu.

"Nasze badania przyniosły zaskakujący rezultat", mówi Montserrat Villar-Martin. Wokół kwazara SDSS J0123+00 zaobserwowano wielką mgławicę zjonizowanego gazu o rozmiarach sześciokrotnie przekraczających rozmiar naszej Drogi Mlecznej. Według badaczy, jest ona pozostałością po bliskim spotkaniu z sąsiednią galaktyką, a jego wynikiem jest m.in. pomost materii, łączący oba obiekty. Pogłębia to przekonanie naukowców, że aktywność kwazarów jest wynikiem ich oddziaływania z pobliskimi galaktykami, w czasie których przyciągana materia staje się pożywieniem dla ich centralnych czarnych dziur, mogąc również dać początek formacji gwiazdowej.

Nowe wyniki to pierwsze efekty użycia specjalnego urządzenia OSIRIS (Optical System for Imaging and low Resolution Integrated Spectroscopy) zainstalowanym na teleskopie GTC. Urządzenie to posiada specjalny filtr, umożliwiający astronomom obserwować widmo światła widzialnego (od czerwieni po błękit) w wielu różnych, wąskich pasmach.

5 lipca 2010
ŹródłoAndrzej Gibiec

Liczba odsłon: 1081