Spojrzenie w sierpniowe zaćmienie Słońca 2008
Adam Michalec, OA UJ w Krakowie
W piątek 1 sierpnia 2008 roku dojdzie do całkowitego zaćmienia Słońca, które będzie przebiegało w kolejności przez północno - wschodnią część Ameryki Północnej, Grenlandię, Morze Arktyczne i północno - wschodnią Azję. Pas całkowitości przejdzie m.innymi przez Nowosybirsk, gdzie zaćmienie całkowite będzie trwało 147 sekund. Tam też wybiera się grupa zapalonych obserwatorów zaćmień Słońca, z Młodzieżowego Obserwatorium Astronomicznego z Niepołomic. Na wysokości zadania stanęło PKP uruchamiając, w obecnym rozkładzie jazdy, bezpośredni pociąg z Warszawy do Irkucka, przez Nowosybirsk. Warto chyba skorzystać z uroków 4 dobowej podróży do pasa całkowitości. W Polsce zaćmienie będzie widoczne jako częściowe, a w Warszawie, maksymalnie Księżyc przesłoni 32% tarczy Słońca. Jeśli pogoda tylko dopisze, to początek zaćmienia częściowego zaobserwujemy o godz.10.51, maksimum o 11.48, zaś koniec zaćmienia o 12.44. Pamietajmy o BHP przy obserwacji Słońca!
Natomiast po dwóch tygodniach, w sobotę 16 sierpnia, wystąpi widoczne u nas, częściowe zaćmienie Księżyca. Początek o godz. 21.36, faza maksymalna 23.10 i jej koniec 17 sierpnia o godz. 00.45.
Zaćmienia Słońca czy Księżyca budziły i nadal budzą duże zainteresowanie obserwatorów tych zjawisk, nie tylko ze względu na przeżycia estetyczne. Dokładne pomiary momentów początku i końca zaćmienia Słońca i Księżyca dostarczają informacji o ruchu Księżyca i Ziemi, o kształcie powierzchni i rozmiarach Księżyca i Słońca; zjawiska zaćmień były lub nadal są wykorzystywane także do celów geodezyjnych i meteorologicznych. Ponadto zapiski kronikarskie dotyczące obserwacji tych zjawisk w odległej przeszłości, pozwalają na uściślenie dat wydarzeń historycznych, stanowiąc niezależną miarę upływu czasu od zwodniczej pamięci ludzkiej.
Definicja Zaćmienia to: zasłonięcie części lub całej tarczy ciała niebieskiego przez inne, lub przejście ciała święcącego światłem odbitym przez obszar cienia rzucanego przez inne ciało.
Zaćmienie Słońca to zasłonięcie przez Księżyc części (zaćmienie częściowe lub obrączkowe) lub całej (zaćmienie całkowite) tarczy Słońca.
Zaćmienie Księżyca to przejście Księżyca przez cień lub
półcień
Ziemi, powodujące zmniejszenie jego blasku.
Zaćmienie Słońca lub Księżyca następuje wtedy, gdy Księżyc podczas nowiu (zaćmienie Słońca) lub pełni (zaćmienie Księżyca) znajdzie się w pobliżu jednego z węzłów swej orbity.
Zaćmienie Słońca jest obserwowalne jedynie w punktach
Ziemi
znajdujących się w obrębie cienia (w pasie
o szerokości około 270 km)
lub półcienia Księżyca, natomiast zaćmienie Księżyca jest obserwowalne
na całej półkuli Ziemi zwróconej ku Księżycowi. Dlatego
wydaje się, że zaćmienia Księżyca występują częściej
niż zaćmienia Słońca. W rzeczywistości w ciągu roku
liczba zaćmień Słońca i Księżyca wynosi od 2 (obydwa
zaćmienia Słońca) do 7 (5 zaćmień Słońca
i 2 zaćmienia
Księżyca lub 4 zaćmienia Słońca i 3 zaćmienia Księżyca).
W ciągu 1000 lat następuje średnio 2375 zaćmień Słońca (659
całkowitych) i 1543 zaćmień Księżyca (716 całkowitych). W
danym
miejscu na Ziemi całkowite zaćmienie Słońca może trwać maksymalnie
do
7,5 minuty, a całkowitezaćmienie Księżyca do 100
minut.
Saros to okres, po upływie którego,
w przybliżeniu,
powtarzają się
podobne zaćmienia Słońca i Księżyca. Okres ten wynosi
223 miesiące
synodyczne (miesiąc synodyczny to pełny cykl faz Księżyca,
trwający
średnio: 29 dni 12 godzin 44 minuty
i 3 sekundy), czyli 6585,32 dnia
(18 lat i 11 dni). Saros znany był już astronomom
babilońskim, a w starożytności według sarosu przewidywano
momenty zaćmień (vide: Faraon
- Bolesława Prusa). W czasie jednego sarosu zdarza się około
70 zaćmień, w tym 42 zaćmienia Słońca i około
28 zaćmień Księżyca.
Jeżeli zaćmienie Słońca oglądane z Ziemi zdarza się w momencie, kiedy Księżyc w nowiu jest jednocześnie blisko apogeum swojej orbity, to tarcza Księżyca jest mniejsza kątowo od tarczy Słońca i nie zdola jej przysłonić nawet wtedy, gdy przechodzi przed nią centralnie. Pozostaje więc świecący jaskrawo pierścień fotosfery Słońca, okalający tarczę Księżyca (maksymalnie szerokość kątowa pierścienia może wynosić 1,4 minuty łuku). Zaćmienie tego typu nazywamy obrączkowym. Maksymalny czas trwania zaćmienia obrączkowego jest dłuższy niż całkowitego, i może wynosić 12,4 minuty.
W wieku XXI w Polsce widocznych będzie 40 zaćmień Słońca - wszystkie częściowe. Zatem, aby moc zobaczyc wspaniale zjawisko calkowitego zacmienia Slonca, musimy udac się w podroz. Ostatnie, najblizsze ziem polskich zacmienie calkowite wystapilo 11 sięrpnia 1999 roku, a pas calkowitosci przechodzil m.innymi w rejonie Balatonu na Wegrzech. Dla kazdego obserwatora tego zjawiska, calkowite zacmienie Slonca stanowi niezapomniane przezycie.
Nic więc dziwnego, że dawniejszymi czasy ludzie - ba, nawet nam współcześni - widzieli w tym czysto geometrycznym zjawisku jakieś niezwykłe znaki.
W Kronice Jan Długosz pisze: Kiedy Król (Władysław Jagiełło) jechał z Kobrynia do Myta, w piątek po Oktawie Bożego Ciała (7 czerwca 1415), o trzeciej godzinie, w godzinie pacierzy Tercja zwanych, wielkie zaćmienie Słońca się objawiło, które jako zjawisko niespodziewane i nieznane Króla Władysława i wszystkich, którzy z nim jechali wpierw w wielkie zdumienie a potem w bojaźń zabobonną wprawiło. Tak bowiem było wielkie, że ptaki nagłą ciemnością przestraszone na ziemi osiadły, a gwiazdy świeciły jak w nocy; tenże Król Władysław z powodu ciemności zmuszony był się zatrzymać i nie wcześniej mógł ruszyć naprzód, aż zaćmienie Słońca nie minęło.
W Krakowie, jako ostatnie całkowite, właśnie to zaćmienie Słońca było obserwowane, zaś następne całkowite wystąpi dopiero 7 października 2135 roku. Dlatego też zrozumiałym jest, iż kto tylko mogł wyjechał w sierpniu 1999 roku do pasa całkowitego zaćmienia, gdyż gratka tak bliskiego Polski całkowitego zaćmienia Słońca nie prędko się powtórzy.
Jako jeszcze jedną ciekawostkę można podać, iż skoro ruch Ziemi i Księżyca znany jest z dostateczną dokładnością, wiec można było obliczyć zaćmienia na odległe daty naprzód i wstecz. Te ostatnie interesują szczególnie historyków. Największą pracą tego rodzaju jest Kanon Zaćmień, obliczony w XIX wieku przez austriackiego astronoma T. Oppolzera i wydany w 1887 roku. Dzieło to zawiera dane liczbowe dotyczące 8000 zaćmień Słońca i 5200 zaćmień Księżyca dla lat 1207 p.n.e. do roku 2162 n.e. Nowszym jest Canon of Eclipse, opracowany przez astronomów belgijskich: J. Meeusa, C. Grossjeana i W. Vanderlindena, wydany w 1966 roku i zawierający dane odnoszące się do zaćmień Słońca i Księżyca w latach 1898 - 2510. Z tych to dzieł korzystają nie tylko astronomowie.
Odważnym, a żądnym niezapomnianych wrażeń, życzę miłej podróży pociągiem lub samolotem, do i z Nowosybirska.