Spójrz w niebo - marzec 2003

Spojrzenie w marcowe niebo 2003  

Kiedy w marcu deszczów wiele, nieurodzaj zboża ściele

mówi nam przysłowie, a zatem nie tylko dla obserwacji astronomicznych należy sobie życzyć bezchmurnego nieba. Po lotach narciarskich i emocjach początkowo śnieżnej, później wietrznej a kapryśnej zimy, cieszmy się z faktu, że Słońce powoli, lecz systematycznie wznosi się po ekliptyce coraz wyżej i wyżej, aby wreszcie przeciąć równik niebieski w piątek, 21 marca o godz. 2.00, w punkcie równonocy wiosennej zwanym punktem Barana. Słońce przechodzi wtedy z półkuli południowej nieba na północną, ze znaku Ryb w znak Barana. Rozpocznie się astronomiczna wiosna, a na ten moment przez ponad cztery miesiące dość zmiennej zimowej aury wszyscy czekaliśmy z utęsknieniem. Ze względu na zjawisko refrakcji atmosferycznej spowodowanej zakrzywieniem toru promieni świetlnych w niejednorodnych warstwach atmosfery i sprawiającej, że ciała niebieskie, w tym również Słońce, widzimy wyżej nad horyzontem niż są one w rzeczywistości, zrównanie dnia z nocą będzie już 17/18 marca. W Krakowie 1 marca Słońce wschodzi o 6.24, a zachodzi o 17.22; zaś ostatniego marca wschodzi (już według czasu letniego) o 6.20, a zachodzi o 19.10, zatem wtedy dzień będzie trwał 12 godzin i 50 minut. W tym miesiącu w Krakowie przybędzie dnia aż o 112 minut! (zobacz wschody - zachody w różnych miastach)

Z podwyższoną i dosyć wysoką aktywnością Słońca należy się liczyć na przełomie pierwszej i drugiej dekady miesiąca. Być może wtedy wystąpi u nas zjawisko zorzy polarnej, o ile dopisze aktywne Słońce i bezchmurne nocne niebo. Ponadto, końcem miesiąca, w nocy z 29 na 30 marca (z soboty na niedzielę) czeka nas niespodzianka. Pamiętajmy, że nastąpi zmiana czasu zimowego na czas letni - powinniśmy przestawić zegarki o godzinę do przodu. Rano musimy (powinniśmy) wstać o godzinę wcześniej, ale za to w nagrodę będziemy mieć dłuższe, jasne popołudnia.

Zobaczmy teraz co z Księżycem. Bezksiężycowe noce, dogodne do obserwacji astronomicznych, będą w pierwszych i ostatnich dniach miesiąca, bowiem kolejność faz Księżyca w marcu jest następująca: nów 3.III. o godz. 4, pierwsza kwadra 11.III. o godz. 8, pełnia 18.III. o godz. 12 i ostatnia kwadra 25.III. o godz. 3. Najdalej od Ziemi (w apogeum) będzie Księżyc 7 marca o godz. 18, zaś najbliżej Ziemi (w perygeum) znajdzie się Księżyc 19 marca o godz. 20.

Jeśli chodzi o planety to Merkury znajduje się na niebie w pobliżu Słońca i jest z Ziemi niewidoczny. Rano, coraz niżej nad wschodnim horyzontem wznosi się Wenus jako Gwiazda Poranna, o imponującej jasności -4.0 wielkości gwiazdowe. Niestety, pod koniec miesiąca nie będzie jej można zaobserwować bowiem, podobnie jak Merkury, skryje się w promieniach słonecznych. Mars także widoczny jest nad ranem, nieco powyżej Wenus, świecąc z jasnością +1.0 mag (czyli wielkości gwiazdowej) na tle gwiazdozbioru Strzelca. W ciągu marca warunki obserwacji Marsa praktycznie nie ulegają większym zmianom. W pierwszej połowie nocy w gwiazdozbiorze Raka widoczny jest Jowisz, jako obiekt rzucający się w oczy, o jasności -2.4 mag. W tym miesiącu można nadal obserwować wzajemne zakrycia i zaćmienia w układzie jego galileuszowych księżyców (Io, Europy, Ganimedesa i Kallisto). Bardziej na zachód w gwiazdozbiorze Byka, w tym samym czasie, widoczny jest Saturn o jasności -0.2 wielkości gwiazdowej. Duży kąt nachylenia pierścieni planety do Ziemi ułatwia dostrzeżenie przerwy Cassiniego między pierścieniem A i B nawet w teleskopach o średnicy obiektywu ok. 10 cm. Uran i Neptun przebywają na niebie w pobliżu Słońca i są niewidoczne. Pluton widoczny jest nad ranem w gwiazdozbiorze Wężownika, jednakże jego jasność wynosi zaledwie +13.8 wielkości gwiazdowej, a do jego obserwacji niezbędny jest teleskop z obiektywem o średnicy przynajmniej 15 cm.

Ciekawsze wydarzenia na sferze niebieskiej, a mogące ucieszyć oczy to: 15/16 marca, tuż po północy, złączenie Księżyca z Jowiszem w odległości 4 stopni; zaś 25 marca o godz. 19 złączenie Księżyca będącego w ostatniej kwadrze z Marsem w odległości 3 stopnie. Wygląd nieba w Krakowie, 15 marca ok. godz. 22, w kierunku południowo-zachodnim jest przedstawiony na dołączonej mapce nieba.

W tym miesiącu nie planuje się wystąpienia bogatych deszczy meteorów, chociaż 25 marca przypada maksimum mało aktywnego rozciągłego roju zwanego Wirginidami, promieniującego z okolicy gwiazdy alfa Panny (zwanej Kłos Panny). Księżyc w ostatniej kwadrze będzie niestety przeszkadzał w obserwacjach.

Jak z tego widać, bliskość wiosny niech nas zachęca do ostatnich zimowych spacerów. Życzyć sobie tylko wypada bezchmurnego nieba co w marcu często się zdarza, bowiem w parę dni później czeka nas Prima Aprilis i oczywiście niebo kwietniowe. Na zakończenie i na pocieszenie, spoglądając wieczorem w rozgwieżdżone niebo, przypomnijmy sobie jeszcze jedno staropolskie przysłowie:

I wiosna by tak nie smakowała, gdyby przedtem zimy nie było,

a zatem stosownego apetytu wszystkim Państwu serdecznie życzę.  
Adam Michalec

 

Wygląd nieba w Krakowie, 15 marca ok. godz. 22, w kierunku południowo-zachodnim