Spojrzenie na wrześniowe niebo

"Gdy wrzesień z pogodą zaczyna, zwykle przez miesiąc tę pogodę trzyma"

To przysłowie budzi w nas nadzieję, iż po ciepłym lecie, czekać nas będzie czas pięknej, stabilnej i prawdziwie jesiennej pogody. Wrzesień, poza wydarzeniami historycznymi, tradycyjnie związany jest z powrotem dzieci i młodzieży do szkół, zaś na niebie, to okres równowagi między długością dnia i nocy. Te ostatnie są już coraz dłuższe i często bezchmurne, co sprzyja obserwacjom astronomicznym. Wiele ciekawych zjawisk będziemy mogli zaobserwować na wrześniowym niebie. Postarajmy się w tym celu koniecznie wykorzystać, z dala od miejskich świateł, jakiś wolny wieczór lub wczesny ranek, aby chociaż przez chwilę spojrzeć w rozgwieżdżone niebo, aby podziwiać nawet gołym okiem, Drogę Mleczną czyli naszą Galaktykę.

Korzystaliśmy, na ile to było tylko możliwe, z uroków tegorocznego nadzwyczaj upalnego lata, a tymczasem - ani nie spostrzegliśmy się kiedy - Słońce w swej wędrówce po Ekliptyce systematycznie podążało ku równikowi niebieskiemu, przez co jego deklinacja - czyli wysokość nad równikiem - malała, a w związku z tym, dni stawały się nieubłaganie coraz to krótsze. Przed południem 23 września o godz. 10.21, Słońce znajdzie się na równiku niebieskim - w punkcie Wagi - przejdzie z półkuli północnej nieba na południową i rozpocznie się astronomiczna Jesień.

Niezależnie od tego faktu, w Niepołomicach w dniu 1 września, Słońce wschodzi o godz. 5.54 a zachodzi o godz. 19.25, natomiast 30 września, wschodzi o godz. 6.37 a zachodzi o 18.21, zatem w ciągu tego miesiąca ubędzie nam dnia w Małopolsce aż o 107 minut! Skutkiem istnienia zjawiska refrakcji w atmosferze ziemskiej - wszystkie obiekty na niebie widzimy wyżej niż są one w rzeczywistości - faktyczne zrównanie długości dnia z nocą będzie dopiero 25/26 września. Ponadto w pierwszym tygodniu Jesieni, w piątek 25 września, planowana jest Małopolska Noc Naukowców - będą m. innymi: drzwi otwarte w MOA w Niepołomicach, OA UJ na Bielanach, czy pokazy uruchomienia wahadła Foucaulta ilustrujące rotację Ziemi, w polskim Panteonie czyli w kościele św. św. Piotra i Pawła, przy ul. Grodzkiej w Krakowie (początki prelekcji o godz. 19, 20 i 21). Oby tylko dopisały nam wtedy humory i pogoda obserwacyjna.

Jeśli chodzi o stan aktywności magnetycznej naszej gwiazdy, to w tym miesiącu, podobnie jak to było w sierpniu, możemy się spodziewać nieco większej ilości plam, pochodni, protuberancji, rozbłysków rentgenowskich i wyrzutów plazmy ze Słońca w przestrzeń międzyplanetarną, szczególnie w pierwszym i ostatnim tygodniu września. Ponadto, 13 września rano, wystąpi częściowe zaćmienie Słońca, u nas niewidoczne.

Ciemne, bezksiężycowe noce, dogodne do obserwacji astronomicznych, wystąpią w drugiej dekadzie września, bowiem Księżyc rozpocznie ten miesiąc podążając do ostatniej kwadry, która przypadnie w dniu 7.IX. o godz. 11.54, nów wystąpi 13.IX. o godz. 08.41, pierwsza kwadra 21.IX. o godz. 10.59 i pełnia 28.IX. o godz. 04.50, a co ciekawe, godzinę wcześniej Księżyc będzie w perygeum (najbliżej nas) przez to, jego widoma średnica będzie największa w tym roku i wyniesie ponad 33 minuty łuku! W apogeum (najdalej od Ziemi) znajdzie się Srebrny Glob 14.IX. o godz. 13. Ponadto, 28.IX. wystąpi całkowite zaćmienie Księżyca - u nas widoczne. Początek zaćmienia o godz. 03.07, maksimum o godz. 04.47 i koniec zaćmienia o godz. 06.27, przy zachodzie Księżyca o godz. 06.48.

Jeśli chodzi o planety, to Merkurego możemy obserwować nisko nad horyzontem wieczornego nieba aż do 22.IX., potem skryje się w promieniach Słońca. Najlepsze warunki do jego obserwacji wystąpią wieczorem 4 i 5 września. Wenus, jako Gwiazda Poranna, króluje nisko na wschodnim niebie, a z upływem dni będzie stopniowo coraz wcześniej poprzedzać wschód naszej gwiazdy, by najjaśniej świecić rankiem 21 września. Czerwonawego Marsa, też możemy obserwować na porannym niebie, którego znajdziemy w gwiazdozbiorze Lwa, gdzie 24 września zbliży się na odległość 0.8 stopnia do Regulusa, najjaśniejszej gwiazdy w tym gwiazdozbiorze. Jowisz, również zagości w gwiazdozbiorze Lwa, ale dopiero po połowie września. Jowisz będzie się starał uciec jak najdalej od zorzy porannej, goniąc zarazem na niebie wcześniej wschodzące planety: Wenus i Marsa. Czy Jowiszowi się to uda? Oczywiście możemy to sprawdzić osobiście przed wschodem Słońca. Natomiast Saturn, przystrojony w pierścienie, świeci na tle gwiazdozbioru Wagi, a dostrzeżemy go wieczorem na zachodnim niebie. Uran będzie widoczny prawie przez całą noc w gwiazdozbiorze Ryb, bowiem w dniu 12.X. będzie w opozycji do Słońca. Dnia 1.IX. i w nocy 29.IX. Księżyc zakryje tę planetę, a zjawiska te w Polsce, będą widoczne jako jego zbliżenie do Urana, na odległość około jednego stopnia. Ta konfiguracja ciał niebieskich, ułatwi nam obserwację tej planety. Natomiast w gwiazdozbiorze Wodnika, przez całą noc można obserwować Neptuna, który 1.IX. będzie w opozycji, ale do jego obserwacji trzeba się już posłużyć chociażby małą lunetką.

Aby obserwować Księżyc czy planety, najłatwiej będzie skorzystać z lunet Młodzieżowego Obserwatorium Astronomicznego w Niepołomicach, mieszczącego się przy ul. Mikołaja Kopernika 2 (tel. 12-281-15-61) - szczególnie polecam Małopolską astronomiczną noc 25/26 września.

Od 4 do 14 września, promieniują meteory z roju wrześniowych Perseid. Maksimum aktywności tego mało znanego roju, przypada 9 września. Księżyc przed nowiem nie będzie przeszkadzał w obserwacjach. Natomiast w trzy tygodnie później, znajdziemy się szczęśliwie u progu października, okresu - miejmy nadzieję - prawdziwie Babiego Lata i rozpoczynającego się nowego roku akademickiego. Na zakończenie zaś, banalne przysłowie:

"Na jesieni, świat się kolorami mieni"


Adam Michalec

MOA w Niepołomicach, 27 sierpnia 2015