Spójrz w niebo - listopad 2003

Spojrzenie w listopadowe niebo 2003  

Przez najbliższe cztery miesiące Słońce będzie wschodzić i zachodzić pod niewielkim kątem w stosunku do horyzontu, będziemy mieć zatem długie świty i zmierzchy. W związku z tym będziemy mogli podziwiać piękne zjawiska zorzy porannej i wieczornej  - tej niezwykłej gry świateł na niebie - jeśli tylko nie będzie wielkiego zachmurzenia lub gęstej mgły. W te szare i coraz krótsze dni listopadowe, warto chyba zacytować następujące przysłowie:

Jeśli na Marcina (11.XI.) sucho, to Gody z pluchą.

Mimo wszystko Słońce jak zwykle nie próżnuje. Jego deklinacja systematycznie z dnia na dzień maleje, w związku z tym długość dnia, na półkuli północnej, stale się skraca, zaś na południowej - wydłuża. W listopadzie w Krakowie ubędzie dnia o 82 minuty: z 9 godz. 49 minut w pierwszym dniu miesiąca, do 8 godz. 27 minut ostatniego dnia. W dniu Wszystkich Świętych Słońce wschodzi o godz. 6.28 a zachodzi o 16.17. Natomiast ostatniego listopada wschód Słońca nastąpi o godz. 7.15, zaś zachód o 15.42 (zobacz wschody - zachody Słońca w różnych miastach). Słońce 22 listopada o godz. 18.42 przechodzi ze znaku Skorpiona (Niedźwiadka) w znak Strzelca. Ponadto w ostatnim tygodniu miesiąca możemy zaobserwować, dysponując odpowiednimi przyrządami, nadal dużą aktywność magnetyczną Słońca w kończącym się 23 cyklu jego aktywności (zobacz aktualne obrazy Słońca).

Ciemne, bezksiężycowe noce, dogodne do obserwacji astronomicznych, będziemy mieli w ostatniej dekadzie miesiąca, bowiem kolejność faz Księżyca jest następująca: pierwsza kwadra dwukrotnie 1.XI. o godz. 5 i 30.XI. o godz. 18, pełnia 9.XI. o godz. 2, ostatnia kwadra 17.XI. o godz. 5 i nów 23.XI. o północy. W apogeum (najdalej od Ziemi) Księżyc będzie 10.XI. o godz. 13, a w perygeum (najbliżej Ziemi) znajdzie się 23.XI. o godz. 24. W nocy 8/9.XI. wystąpi zjawisko całkowitego zaćmienia Księżyca, które będzie u nas widoczne. Wejście Księżyca w półcień Ziemi nastąpi 8.XI. o godz. 23.15, początek zaćmienia częściowego 9.XI. o godz. 0.32, początek zaćmienia całkowitego o godz. 2.06. Maksymalna faza - czyli najgłębsze wejście Księżyca w cień Ziemi - przypadnie o godz. 2.18. Koniec zaćmienia całkowitego o godz. 2.31, a częściowego o 4.04. Ciekawe jaką barwę przyjmie zaćmiewany Księżyc i czy będzie choć trochę widoczny w fazie maksymalnego zaćmienia? Chyba warto będzie zarwać noc z 8/9.XI. (z soboty na niedzielę), aby skorzystać z tego daru niebios. Natomiast w dwa tygodnie później, 23/24.XI. wystąpi - niestety niewidoczne na naszej półkuli - całkowite zaćmienie Słońca. Pas całkowitości tym razem przebiega przez Antarktydę, bowiem pingwinom na wiosnę antarktyczną też się coś od życia należy!

Merkury znajduje się na niebie w pobliżu Słońca i jest niewidoczny. Wenus jako Gwiazda Wieczorna o jasności -4 mag staje się możliwa do zaobserwowania wieczorem od połowy miesiąca, przy czym planeta będzie bardzo nisko nad zachodnim horyzontem. Przez pierwszą połowę nocy można obserwować Marsa w gwiazdozbiorze Wodnika, ale jego jasność w listopadzie maleje z -1.2 do -0.5 wielkości gwiazdowej, bowiem planeta szybko oddala się od Ziemi. Natomiast w drugiej połowie nocy można podziwiać Jowisza jako jasną gwiazdę (-2.0 mag) w gwiazdozbiorze Lwa. Przez teleskop można śledzić zjawiska zachodzące w układzie galileuszowych księżyców planety. W drugiej połowie nocy, w gwiazdozbiorze Bliźniąt, widoczny jest Saturn o jasności -0.2 mag. Warto nań spojrzeć przez lunetkę ze względu na doskonale widoczny układ pierścieni wraz z przerwą Cassiniego. Uran (+5.8 mag) i Neptun (+7.9 mag) są dostępne obserwacjom w pierwszej połowie nocy, na południu nieba - odpowiednio w gwiazdozbiorach Wodnika i Koziorożca. Pluton wędruje po niebie zbyt blisko Słońca i jest niedostępny do obserwacji z powierzchni Ziemi.

W tym miesiącu promieniują dwa roje meteorów, Taurydy i Leonidy. Taurydy mają podwójny radiant (południowy - S i północny - N) w gwiazdozbiorze Byka, a maksimum ich aktywności przypada na 5.XI. (S) i 12.XI. (N). Ten rój meteorów to pozostałość po warkoczu krótkookresowej (obiega Słońce w ciągu 3.3 lat) komety Enckego, która swego czasu rozpadła się na dwie części. Obserwuje się przeciętnie z tego roju od 10 do 15 spadających gwiazd na godzinę, wybiegających z obszaru nieba w pobliżu Plejad i Hiad. Obserwacjom roju będzie niestety przeszkadzał Księżyc, ale za to pod koniec miesiąca wieczorem będzie widoczna kometa Enckego (przez lornetkę, jasność ok. 8 mag) wysoko nad zachodnim horyzontem (patrz obraz nieba poniżej). Obecne zbliżenie komety do Ziemi jest uważane za najkorzystniejsze od chwili jej odkrycia w 1768 roku! Wypada zatem chyba skorzystać z tej okazji. Poniżej przedstawiamy mapkę nieba z zaznaczonym orientacyjnym położeniem komety Enckego 27 listopada o godz. 18 w Krakowie (krawędź mapki ma około 60 stopni). Dokładniejsze dane można znaleźć na odpowiedniej stronie internetowej. Leonidy zaś promieniują z gwiazdozbioru Lwa, od 14 do 21 listopada (do 20 przelotow/godz) z maksimum 19.XI. Sa one związane z pozostałością po warkoczu komety Tempel-Tuttle'a. W związku z niedawnym powrotem tej komety w pobliże Słońca, nadal możliwa jest zwiększona aktywność tego roju. Przewidywany deszcz meteorów może wystąpić 18.XI. około godz. 3.30. Warunki obserwacyjne w tym roku są kiepskie, ponieważ porannym obserwacjom meteorów będzie przeszkadzał Księżyc tuż po ostatniej kwadrze.

Dysponując wolną chwilą spójrzmy w niebo, niestety nie mogę Państwu zagwarantować tak dobrej pogody obserwacyjnej jaka była we wrześniu czy październiku, ponieważ w listopadzie najczęściej niebo spowite jest chmurami, o czym dobitnie świadczy takie przysłowie:

Listopada wiele wody - na łąki wielkie wygody

Zatem spójrzmy w pogodne niebo, tego właśnie Państwu i sobie gorąco życzę.

 
Adam Michalec