Przyszłość europejskiej astronomii

U progu Międzynarodowego Roku Astronomii, astronomowie europejscy skupieni wokół ASTRONETu, ogłosili plany, swoistą "mapę drogową", rozwoju astronomii w Europie na najbliższe 20 -30 lat.

Okres ostatnich 50 lat był okresem imponujących, często fundamentalnych odkryć astronomicznych. To był prawdziwy złoty wiek astronomii. Dokonano wielu nieprawdopodobnych wprost odkryć. W tym odkrywaniu Wszechświata ogromną rolę odegrała astronomia europejska, a to dzięki 50 już lat trwającej współpracy, której najlepszym wyrazem jest organizacja i utrzymanie na wysokim poziomie instrumentalnym i naukowym Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO) czy Europejskiej Agencji Badań Kosmicznych ESA. Obserwatorium ESO jest dzisiaj liderem światowej astronomii z osiągającym wspaniałe sukcesy badawcze obserwatorium optycznym, największym, o średnicy 16 m, teleskopem świata znanym pod nazwą Bardzo Duży Teleskop (VLT), który najgłębiej sięga w czeluście Wszechświata. Podobne znaczenie w badaniach nie osiągalnych dotychczas obszarów Kosmosu mają radioteleskopy stowarzyszone z ESO jak np. ALMA i eksperymenty kosmiczne przeprowadzane przez Europejską Agencję Kosmiczną ESA. Teraz, korzystając z dotychczasowych doświadczeń, astronomowie europejscy wyznaczyli nowe priorytety badawcze i są zdecydowani koordynować jeszcze bardziej inwestycje instrumentalne, ich finansowanie i ludzkie zasoby.

            Kilka lat temu narodowe agencje odpowiedzialne za badania astronomiczne w Europie utworzyły ASTRONET. Formalnie rozpoczął on działalność 1 września 2005 r. Dzisiaj do organizacji tej wchodzi 28 państw, członków Wspólnoty Europejskiej i państwa stowarzyszone. Polskę reprezentuje w tej organizacji Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. Prace ASTRONETu są koordynowane przez francuski Narodowy Instytut Nauk o Ziemi i Astronomii (INSU) i wspierane przez Komisję Europejską. W roku 2007 ASTRONET opracował memoriał pt. "Science Vision", w którym wskazał najbardziej gorące problemy, od czarnej energii po życie na innych planetach, które powinny być rozwiązane w najbliższym ćwierćwieczu. W końcu listopada 2008 r. ASTRONET przedstawił dokument, swoistą mapę drogową (Roadmap), który wskazuje jak te problemy rozwiązywać, jakie do wskazanych celów trzeba będzie zbudować instrumenty, jak wykorzystać istniejące teleskopy, jak rozwinąć system edukacyjny i kształcenie młodych badaczy, jaki będzie koszt zarówno całej operacji jak i budowy nowych instrumentów. Oba te dokumenty zostały opracowane przez zespół 60 ekspertów we współpracy z innymi astronomami różnych krajów. Ta współpraca odbywała się poprzez otwarte dla zainteresowanych astronomów, choć specjalistyczne sympozja i konferencje, pocztę elektroniczną i strony internetowe www dotyczące różnych zagadnień. W sumie powstał dokument, który określił i ustalił priorytety powstawania nowych instrumentów do obserwacji Wszechświata od fal radiowych do promieniowania gamma, ale też zadbał o to, aby otworzyć nowe drogi tych badań np. w dziedzinie fal grawitacyjnych, promieniowania korpuskularnego i jeszcze bardziej intensywnego poznawania Systemu Słonecznego. Tutaj przedstawiamy uzgodnione opinie Grupy Roboczej ds. infrastruktury. Niezależnie pracują grupy robocze ds. potrzeb teorii, potrzeb mocy obliczeniowych, potrzeb archiwizacji danych i potrzeb zasobów ludzkich (edukacji, rekrutacji i kształcenia badaczy, oraz popularyzacji astronomii).

            Największymi, planowanymi w omawianym dokumencie instrumentami naziemnymi są:

  1. Europejski Ekstremalnie Wielki Teleskop (E-ELT), teleskop mający średnicę segmentowego lustra 42 m - do badań nieba w dziedzinie widzialnej i podczerwonej widma. ESO miało kiedyś ambicję zbudować 100 m. teleskop, widać, że przeprowadzone studium wykonalności takiego instrumentu zmusiło do ograniczenia jego rozmiarów do 42 m;
  2. Radioteleskop o powierzchni zbiorczej 1 km2 - Square Kilometre Array. Ten instrument jest wielkim wyzwaniem i od szeregu lat pracuje nad jego koncepcją międzynarodowe konsorcjum z udziałem europejskich i pozaeuropejskich radioastronomów (patrz Urania nr 5/2008, s. 196-203).

 

Instrumenty o niższym koszcie:

  1. Europejski Teleskop Słoneczny o średnicy 4 m. na Wyspach Kanaryjskich;
  2. Siatka specjalistycznych teleskopów optycznych do detekcji emisji promieniowania gamma z czarnych dziur i innych wysokoenergetycznych zdarzeń we Wszechświecie;
  3. podwodny teleskop do detekcji neutrin, cząsteczek subatomowych, które mogą przechodzić przez całą Ziemię, a które niosą informację o niektórych najbardziej gwałtownych zjawiskach we Wszechświecie (np. wybuchy supernowych).

Wśród najważniejszych misji kosmicznych są:

  1. Misja mająca na celu badanie fal grawitacyjnych z Big Bangu i czarnych dziur we Wszechświecie;
  2. Misja do badań galaktyk, gromad galaktyk i gwiazd w niedościgłych dotychczas szczegółach w promieniowaniu Rentgena;
  3. dwie misje do badań Jowisza i Saturna i ich satelitów.

Inne projekty:

  1. misje mające na celu odkrycie sekretów ciemnej energii i ciemnej materii;
  2. Misja mająca na celu zrozumienie w jak największych, dotychczas nie osiągalnych szczegółach, jak pracuje nasze Słońce.

Europa obecnie wydaje na szeroko pojętą astronomię ok. 2 miliardy euro na rok. Wprowadzenie w życie przedstawionych wyżej planów wymagało będzie zwiększenie tych wydatków o ok. 20% - mniej niż 1 Euro na rok na statystycznego obywatela Zjednoczonej Europy.

Więcej o ASTRONETie: www.astronet-eu.org

11 grudzień 2008
Źródło: ASTRNET | Andrzej Woszczyk

Liczba odsłon: 1163